Na całym świecie przez biurka producentów, zwłaszcza redaktorów wytwórni, przewijają się setki scenariuszy, scenopisów, treatmentów, innymi słowy – pomysłów na filmy, które na razie jeszcze nie zostały zrealizowane. Tylko niewielka cześć z nich staje się gotowymi utworami ekranowymi. Toteż historia kina pełna jest opowieści o filmach niedokończonych, odwołanych, przerwanych na wstępie lub w połowie, o scenariuszach, z których powinien był powstać film, ale nie powstał nigdy albo powstał całkiem inny, bo skrypt trafił do rąk niewłaściwego reżysera

– pisał we wstępie do Historii niebyłej kina PRL Tadeusz Lubelski [1].

Jedną z takich opowieści jest historia niezrealizowanego filmu z braćmi Marx na podstawie pomysłu Salvadora Dalego, odrzuconego przez wytwórnię MGM w 1937 roku. W 2019 roku nakładem wydawnictwa Quirk Books ukazała się komiksowa wariacja na temat tego projektu – powieść graficzna Giraffes on Horseback Salad, napisana przez Josha Franka we współpracy z Timem Heideckerem i zilustrowana przez hiszpańską artystkę Manuelę Pertegę.

Komiks Giraffes on Horseback Salad wpisuje się w nurt historii niebyłej filmu, stanowiącej przełożenie na grunt filmu idei historii alternatywnej, zwanej również allohistorią. Najogólniej rzecz biorąc, jest to refleksja nad tym, „co by było gdyby” jakiś niezrealizowany film, o którym wiadomo, że był planowany, powstał lub produkcja, która doszła do skutku, zaistniała w innej postaci – została zrealizowana przez inną ekipę, na podstawie innej wersji scenariusza, w innym czasie. W szerszej perspektywie – aczkolwiek jest to dyskusyjne – do tego nurtu można zaliczyć też publikacje referujące przebieg prac nad niezrealizowanymi filmami lub procesy, w efekcie których ostateczna wersja filmu różniła się od pierwotnej koncepcji.

Tak rozumiana historia niebyła filmu funkcjonuje na gruncie piśmiennictwa akademickiego, krytycznofilmowego oraz fanowskiego (z publikacji polskich można wskazać tu przywoływaną wyżej książkę Tadeusza Lubelskiego, o tyle specyficzną, że wzbogaconą o fikcyjne recenzje z epoki, czy tom zbiorowy Niezrealizowane arcydzieła kina, powstały na bazie cyklu artykułów pod tym samym tytułem publikowanego w czasopiśmie „EKRANy”, zaś zagranicznych – Tales from Development Hell Davida Hughesa), filmu dokumentalnego (Jodorowsky’s Dune [2013, Frank Pavich], Ucieczka na Srebrny Glob [2021, Kuba Mikurda), a także komiksu.

W uproszczeniu można stwierdzić, że komiksowy wariant historii niebyłej filmu zasadza się na tworzeniu komiksowych adaptacji bądź to scenariuszy i (rzadziej) treatmentów produkcji, które nie powstały, bądź wcześniejszych wersji scenariuszy zrealizowanych filmów, różniących się znacznie od dzieł, które ostatecznie trafiły na ekrany.

Do tego pierwszego grona zaliczają się m.in. powieść graficzna Tale of Sand na podstawie niezrealizowanego scenariusza, nad którym Jim Henson i Jerry Juhl pracowali w latach 1967-1974, dwunastozeszytowa seria The Power of the Dark Crystal, będąca adaptacją scenariusza nigdy nie wyprodukowanego sequela Ciemnego kryształu (The Dark Crystal, 1982, Jim Henson, Frank Oz) i pierwsze dziesięć zeszytów serii Green Hornet z lat 2010-2013, napisane przez Kevina Smitha na podstawie jego scenariusza do niezrealizowanego filmu o przygodach Zielonego Szerszenia.

Do drugiego natomiast m.in. powieść graficzną Planet of the Apes Visionaries oparta na pierwotnej wersji scenariusza do Planety małp (Planet of the Apes, 1968, Franklin J. Schaffner) autorstwa Roda Sterlinga oraz takie serie, jak The Star Wars z lat 2013-2014, Frank Miller’s Robocop, Alien 3: The Unproduced Screenplay i Alien: The Original Screenplay, bazujące kolejno na wstępnej wersji scenariusza Gwiezdnych wojen (Star Wars, 1977, George Lucas) z maja 1974 roku oraz oryginalnych skryptach Franka Millera, Dana O’Bannona i Williama Gibsona do filmów Robocop 2 (1990, Irvin Kershner), Obcy: Ósmy pasażer Nostromo (Alien, 1979, Ridley Scott) i Obcy 3 (Alien 3, 1992, David Fincher).

Dla ich odbiorców tego rodzaju tytuły stanowią – przy świadomości różnic pomiędzy medium filmowym i komiksowym – namiastkę obcowania z filmami, które nie powstały. W przypadku wyżej wymienionych pozycji proces adaptacji był o tyle łatwy, że scenariusze, na których je oparto, znajdowały się w archiwach producentów i ich autorów.

Komiksowa adaptacja Giraffes on Horseback Salad była przedsięwzięciem bardziej skomplikowanym, jako że pełnoprawny scenariusz do filmu nigdy nie powstał, a jego surogaty były dla Franka, inicjatora projektu, trudno dostępne, głównie ze względu na barierę językową. Opowieść o tych trudnościach (w niektórych miejscach, można odnieść wrażenie, przesadzona) nie tylko stanowiła narzędzie promocji komiksu, ale i stanowi jego integralną część.

Choć fakt, że Dalí chciał zrealizować film z udziałem braci Marx był dobrze znany (do tego stopnia, że pojawiał się w licznych internetowych wykazach najciekawszych filmów, które nie powstały, co stanowiło dla Franka jedną z inspiracji do rozpoczęcia prac nad komiksem), w anglojęzycznej piśmiennictwie dotyczącym zarówno hiszpańskiego surrealisty, jak i komików, projekt ten był zazwyczaj traktowany jako ciekawostka i nie poświęcano mu wiele miejsca[2][3][4]. Wyjątek stanowiły partie prac poświęconych związkom Dalego z kinem – podrozdział książki Dalí, Surrealism and Cinema Elliotta H. Kinga[5] i tekst Michaela R. Taylora w publikacji Dalí & Film towarzyszącej wystawie pod tym samym tytułem zorganizowanej w 2007 roku w Tate Modern[6].

Dwie ostatnie publikacje dają pogląd na to, jak w ogólnym zarysie wyobrażał sobie film Dalí, przede wszystkim jednak zawierają trop, którym podążył Frank – informacje o dwóch różnych manuskryptach Dalego zawierających coś na kształt scenariusza, znajdujących się w zbiorach Fundació Gala – Salvador Dalí w Figueres i Bibliothèque Kandinsky przy Centre Pompidou w Paryżu. Uzbrojony w pozyskany od FGSD portugalski przekład 65-stronicowego francuskojęzycznego manuskryptu[7], elektroniczną wersję ponad 80-stronicowego manuskryptu z kolekcji BK, zawierającego opatrzony szkicami tekst w kilku językach, głównie francuskim, udostępnioną mu przez spadkobierców braci Marx kopię kilkunastostronicowego maszynopisu zawierającego treatment filmu (najpewniej ten sam, który Dali i Harpo Marx przedstawili MGM w 1937 roku), oraz inne, pomniejsze materiały dotyczące niezrealizowanego filmu i publikacje o Dalim, Frank przystąpił do tworzenia komiksu.

Choć w części wywiadów, wystąpień i materiałów promocyjnych Giraffes on Horseback Salad Frank mówił, że podjął się rekonstrukcji niezrealizowanego filmu do postaci komiksu, można argumentować, że bardziej adekwatnym określeniem byłaby „adaptacja”.

Po pierwsze, nawet abstrahując od zmiany medium (co jest kwestią zbyt złożoną, by roztrząsać ją w tym miejscu), trudno mówić o rekonstrukcji filmu w sytuacji, gdy nie powstał nie tylko sam film, ale też jego pełnoprawny scenariusz. Manuskrypty Dalego dają co prawda lepszy wgląd w jego koncepcję filmu od krótkich wyimków z nich, do których miał wcześniej dostęp Frank, jednakże wciąż ograniczają się do czegoś, co, ujmując ich zawartość łącznie, można określić jako rozbudowany treatment, wzbogacony o opisy poszczególnych scen, zarysy pomysłów na gagi oraz szkice.

Po drugie, w ramach prac nad komiksem Frank i jego współpracownicy wykonali szereg działań adaptacyjnych wykraczających poza odtworzenie materiału źródłowego w innym medium – od wypełniania pustych miejsc w materiałach Dalego, przez daleko posuniętą modyfikację jego pierwotnego pomysłu, po wprowadzanie elementów, które nie mogły pojawić się w scenariuszu i filmie zrealizowanym w 1937 roku, oraz intertekstualnych odniesień do twórczości Dalego.

W tym pierwszym przypadku chodzi przede wszystkim o wymyślenie kwestii i dialogów braci Marx, szalenie istotnych dla ich modelu komedii, których w manuskryptach Dalego nie ma. W tym właśnie celu Frank zaprosił do współpracy nad komiksem Heideckera, komika znanego m.in. z programu Tim and Eric Awesome Show, Great Job!, który z kolei wniósł do projektu zespół scenarzystów, którzy wcześniej pracowali przy jego programie.

Wyjaśnienie tej drugiej kwestii wymaga – w końcu! – nakreślenia fabuły komiksu.

Najogólniej rzecz biorąc, opowiada on o Jimmym, przebywającym w USA hiszpańskim arystokracie i biznesmenie, zaręczonym z Lindą, banalną snobką, który poznaje Surrealistyczną Kobietę, mającą moc materializowania w realnym świecie jej sennych marzeń i koszmarów. Jimmy zakochuje się w ekstrawaganckiej kobiecie, ponieważ sam nosi w sobie głęboko skrywany pierwiastek szaleństwa, co prowadzi do konfliktu Surrealistycznej Kobiety i Lindy, a w szerszej perspektywie – jak widział to Dalí – między społecznymi konwenansami a nieskrępowaną wyobraźnią. Konflikt ten zaś toczy się w anturażu i z użyciem rekwizytorium rodem z prac artysty, w rytm anarchicznej komedii braci Marx.

Fabuła komiksu podąża ścieżką wytyczoną przez Dalego, z zasadniczą jednak różnicą – Frank połączył w jedną postać Jimmy’ego i Harpa Marxa, który w pierwotnej koncepcji był, wraz z Grouchem i Chicem, częścią świty Surrealistycznej Kobiety, w komiksie zaś (pozornie) racjonalny Jimmy w finale historii przekształca się w Harpa. Wątek ten nie tylko oddala komiks od pierwotnej koncepcji Dalego, ale i stoi w sprzeczności z personą sceniczno-filmową Harpa, komiksowy Jimmy/Harpo bowiem mówi, także po swej ostatecznej przemianie, tego zaś Harpo, wchodząc w rolę, nie czynił.

Jeśli zaś chodzi o anachronizmy, to najbardziej widoczny, co do którego nie ma wątpliwości, że jest celowy, stanowi wątek „pagera”, czyli gońca, na którego uniformie nadawcy zapisują wiadomości dla odbiorców.

Poza zaadaptowanymi przez Franka i jego zespół scenami i pomysłami z manuskryptów Dalego, komiks zawiera liczne odniesienia do twórczości hiszpańskiego surrealisty, czasem w formie powracających rekwizytów (jak np. telefon-homar), głównie jednak wizualnych cytatów przetwarzających jego dzieła (m.in. Twarz Mae West, która może służyć za surrealistyczne mieszkanie jako podstawa dla całostronicowego kadru na 87 stronie, potraktowane analogicznie na 139 stronie Retrospektywne popiersie kobiety czy kadr z 153 strony z elementem zaczerpniętym z Trwałości pamięci). Te elementy wizualne, niekiedy wręcz narzucające się, w innych zaś miejscach bardziej ukryte w kadrach, można interpretować nie tylko jako prosty sposób na jeszcze bliższe powiązanie komiksu z postacią Dalego, ale też jako zaproszenie czytelników do zabawy w poszukiwanie nawiązań do jego twórczości.

Wbrew składanym gdzieniegdzie przez Franka obietnicom Giraffes on Horseback Salad nie jest przełożoną na język innego medium wierną rekonstrukcją tego, jak mógłby wyglądać film z braćmi Marx na podstawie scenariusza Dalego, gdyby powstał pod koniec lat 30. ubiegłego wieku, lecz raczej wariacją na temat tego projektu. Jako komiks dość udaną, głównie, choć nie tylko ze względu na ilustracje Pertegi. A z pewnością ciekawszą od takich pozycji, jak Alien 3: The Unproduced Screenplay czy The Star Wars, pod względem formalnym i narracyjnym nie odbiegających od średniej współczesnego głównonurtowego amerykańskiego komiksu.

Przypisy:

[1] T. Lubelski, Historia niebyła kina PRL, Znak, Kraków 2012, s. 14.

[2] I. Gibson, The Shame Life of Salvador Dali, Faber and Faber Limited, London 1997, s. 369-371; 

[3] M. A. Gardner, The Marx Brothers as Social Critics: Satire and Comic Nihilism in Their Films, McFarland & Company Inc., London-Jefferson 1999, s. 7-8.

[4] S. Louvish, Monkey Business: The Lives and the Legends of the Marx Brothers, Thomas Dunne Books, New York 1999, s. 240-242.

[5] E. H. King, Dalí, Surrealism and Cinema, Kamera Books, Harpenden 2007, s. 60-67.

[6] M. R. Taylor, Giraffes on Horseback Salad, 1937, [w:] Dalí & Film, red. M. Gale, Tate Publishing, London 2007, s. 140-153.

[7] W wydanym w 2004 roku w Hiszpanii trzecim tomie dzieł zebranych Dalego, o podtytule Poesia, prosa, teatro y cine znalazł się hiszpańskojęzyczny przekład manuskryptu z kolekcji FGSD. Frank twierdzi jednak, że korzystał z udostępnionego mu przez fundację przekładu portugalskiego. We wstępie do komiksu w ogóle nie odnosi się do wersji hiszpańskojęzycznej, w wywiadach zaś wspominał, że fundacja nią nie dysponowała, ponieważ nakład tomu się wyczerpał.

Tekst stanowi nieznacznie zmodyfikowaną wersję hasła, które ukazało się w drugim tomie leksykonu Powieść graficzna. Leksykon, pod redakcją redakcją Jerzego Szyłaka i Sebastiana Jakuba Konefała, wydanego na początku 2026 roku nakładem Instytutu Kultury Popularnej i Timof i cisi wspólnicy. 

Publikacja została dofinansowana ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego.